Tiệm sách cũ ở TP HCM giữ 'hồn đô thị'

Trong ký ức của nhiều thế hệ độc giả, Sài Gòn từng có những con đường chỉ cần nhắc tên thôi đã gợi lên một thời hoàng kim của sách cũ. Đó là đường Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Huy Liệu, Trần Nhân Tôn, Ký Con, Lê Văn Sỹ, Nguyễn Thái Sơn. Trong những năm 1990 - 2000, ở khu vực Nguyễn Thị Minh Khai gần bùng binh Ngã Sáu Cộng Hòa, khoảng 40 tiệm sách cũ tồn tại, với đủ loại sách từ sử học, triết học, văn học, ngoại văn đến truyện tranh, tạp chí, hầu hết là ấn bản xưa quý hiếm. Những tiệm sách cũ ấy cũng có thể xem như những thư viện. Điều khác biệt là người ta không đến đó để tìm và mượn mà đến để mua sách.

Đó là thời mà người yêu sách cũ chưa có nhiều kênh tìm kiếm online như hiện nay. Muốn tìm một cuốn sách đã ngừng xuất bản, một bản dịch cũ, một bộ tạp chí văn nghệ xưa, một cuốn sách giáo khoa của thời học trò, độc giả phải đi tìm từ tiệm này sang tiệm khác. Khi ấy, tôi còn là sinh viên, thường xuyên đứng thật lâu, lật từng chồng sách, hỏi người bán, chờ họ leo lên gác, kéo xuống một bó sách phủ bụi, lôi ra một cuốn sách cũ. Mỗi lần đi tìm sách giống như một cuộc thám hiểm nhỏ trong một thế giới đặc biệt. Có khi phải về tay không. Có khi lại bất ngờ bắt gặp một cuốn sách quý hiếm tưởng chừng như đã tuyệt bản.

Không phải tất cả sách cũ đều rẻ hơn sách mới. Nhiều cuốn có giá đắt hơn giá bìa rất nhiều, bởi chúng chứa trong mình giá trị của thời gian, của bản in đầu tiên, của dấu tích xuất bản và cả những câu chuyện cá nhân với chữ ký tặng cho ai đó, những dòng ghi chú bên lề, con dấu thư viện đóng ở trang đầu, tờ hóa đơn bỏ quên còn kẹp trong trang sách. Giá sách cũ còn tùy thuộc vào thời điểm xuất bản, tình trạng sách và việc sách còn hay đã ngừng xuất bản.

Nhưng nhịp sống dần thay đổi. Khoảng những năm 2010, các tiệm sách cũ dần thưa vắng. Trên con đường Nguyễn Thị Minh Khai, chỉ vài tiệm như 470, Khải Hoàn, Hương Giang tồn tại. Một số nơi phải bán thêm sách mới để trụ lại trước áp lực mặt bằng. Lượng khách vì thế cũng vơi đi nhiều. Nguyên nhân không khó lý giải. Giá thuê cửa tiệm tăng, thói quen đọc sách của công chúng thay đổi. Nhiều lĩnh vực chuyên môn mới xuất hiện trong khi sách cũ không đáp ứng được lượng thông tin này. Ngược lại, sách mới ngày càng dễ mua, nhất là trên các trang thương mại điện tử. Đời sống đô thị cũng phát triển hơn, người trẻ có nhiều loại hình giải trí sôi động. Một tiệm sách cũ chỉ có thể tồn tại bằng tri thức, bằng ký ức, bằng sự kiên nhẫn và cái duyên giữa người bán với người đọc. Nhưng nó vẫn là một dòng chảy âm thầm trong đời sống văn hóa của TP HCM.

Hiện nay, có lẽ Trần Nhân Tôn là con đường sách cũ đông đúc nhất, với khoảng 10 tiệm còn tồn tại, với những tấm biển cũ kỹ mang tên A Hoàng, Tấn Phương, Phước Hậu, Khải Vinh. Cách đây vài chục năm khu vực này đã có nhiều người bán sách cũ bên lề đường, rồi dần dần hình thành các cửa tiệm khi nhu cầu săn tìm sách tăng lên. Tại đây, nhiều tiệm trường tồn cùng năm tháng. Một số gia đình duy trì nghề bán sách cũ qua ba thế hệ, điển hình như tiệm sách A Hoàng. Bà Dương Thị Thu từng đẩy xe bán sách cũ trên đường Trần Nhân Tôn từ sau năm 1975. Đến năm 1994, bà mở một cửa hàng nhỏ mang tên Tiệm sách cũ A Hoàng. Người con gái bà là Nguyễn Thị Hiền nối nghề của mẹ. Giờ đây, cháu trai bà Thu cũng nối nghiệp gia đình. Đằng sau một biển hiệu cũ kỹ là cả một câu chuyện lưu giữ tri thức nơi đô thị với người bà đẩy xe sách, người con gái giữ tiệm sách, người cháu ngoại nối nghề. Sách cũ ở đây không chỉ qua tay độc giả, mà còn qua tay các thế hệ bán sách.

Những thủ thư giữ lại ký ức

Một nét đặc biệt của những tiệm sách cũ là vai trò của người bán. Họ không chỉ bán hàng. Họ nhớ sách, nhớ những vị khách quen, nhớ vị trí từng cuốn, nhớ cả những lần ai đó hỏi tìm sách mà chưa có. Đôi khi, người mua chỉ nói tên tác giả, hoặc mô tả lờ mờ, kiểu như "bìa màu xanh, in hồi trước 1975, kể chuyện tình yêu", người bán đã có thể tìm ra một cuốn sách nào đó đúng với yêu cầu của khách. Nhiều chủ tiệm sách gần như thuộc nằm lòng tên mọi cuốn trong tiệm mình, chỉ cần khách nói tên là có thể biết tình trạng còn hay không, nằm ở đâu, bản mới in gần đây hay bản cũ lâu năm, giá sách như thế nào.

Ở một phương diện nào đó, những người bán sách cũ cũng là những thủ thư của thành phố. Họ không có hệ thống mã vạch lấp lánh của những cuốn sách mới, nhưng họ có trí nhớ và tình yêu đối với sách vở bên cạnh việc mưu sinh. Họ không phải là nhà phê bình hay nghiên cứu nhưng hiểu rất rõ một cuốn sách sống thế nào trong đời sống của công chúng, biết cuốn nào sinh viên hay mua, cuốn nào dân nghiên cứu hay tìm, cuốn nào chỉ còn lại rất ít ấn bản qua những thăng trầm chìm nổi của đời sống và thời gian.

Cũng từ chuyện mua bán sách cũ mà xuất hiện những nghề rất hiếm như nghề phục chế sách. Ông Võ Văn Rạng là người làm nghề phục chế sách cũ hơn 40 năm, trong một ngôi nhà ở căn hẻm nhỏ trên đường Lý Chính Thắng, được khách gọi là "bác sĩ sách". Nhiều cuốn rách gáy, mất bìa, bong chỉ, với người khác có thể chỉ là đồ bỏ, nhưng với người phục chế sách cũ, đó là một cơ thể giấy cần được cứu chữa. Hiện tại, ông Rạng không đơn độc. Một số bạn trẻ cũng đã đeo đuổi nghề phục chế sách như Bùi Tiến Phúc, Trịnh Hán Quang. Đặc biệt, Bùi Tiến Phúc còn nhận phục chế tư liệu Hán Nôm. Hiện nay Thư viện Huệ Quang ở TP HCM chuyên về sách Phật giáo cũng nhận phục hồi sách cũ.

Các tiệm sách cũ từ đường phố đến mạng xã hội

Hiện nay, bên cạnh đường Trần Nhân Tôn, TP HCM vẫn còn một số cửa tiệm sách cũ được người mê sách biết đến nhiều như Bá Tân, Bảo Khang, tiệm sách Tổng hợp 160, Sách cũ ABC. Nhưng điều đáng chú ý là các tiệm sách cũ hôm nay không chỉ sống bằng mặt tiền. Nhiều nơi bán qua Facebook, website, livestream hay trong các hội nhóm sưu tầm sách cũ trên mạng xã hội. Sách cũ được đăng lên mạng, miêu tả sơ lược nội dung, tình trạng sách và cả giá bán. Khách mua có thể nhắn tên sách cần tìm, người bán chụp ảnh sách cho xem, báo giá, gửi ship. Cách mua sách cũ vì vậy đã thay đổi, từ đi tìm trực tiếp sang kết hợp giữa săn lùng sách ở cửa tiệm và tìm kiếm qua mạng.

Tuy vậy, cái hồn của sách cũ vẫn nằm ở trải nghiệm chạm tay. Mua sắm online có thể nhanh gọn nhưng khó thay thế được cảm giác đứng trước một kệ sách đầy ắp, rút thử một cuốn sách nào đó rồi bất ngờ bị nó giữ chân lại. Những tiệm sách cũ vẫn hấp dẫn vì vậy. Người ta đến không chỉ để mua một cuốn sách có chủ đích từ trước, mà có khi còn mang về nhà thêm vài ba cuốn sách tình cờ tìm thấy trong quá trình lục lọi.

Sự ra đời của Đường sách TP HCM trên đường Nguyễn Văn Bình năm 2016 đánh dấu một bước chuyển quan trọng của văn hóa đọc thành phố. Bên cạnh những gian hàng sách mới, nơi đây cũng dành những khoảng sân riêng cho sách cũ với những cửa tiệm như Quán sách Mùa Thu, Little Cats Bookstore. Sách cũ không còn dừng lại ở những cửa tiệm hay hiện diện online, mà sách cũ vẫn chiếm một vị trí trang trọng bên cạnh sách mới, trên con đường sách tấp nập nhất TPHCM.

Điều thú vị là sách cũ không chỉ hấp dẫn người lớn tuổi. Bên cạnh việc mua online, nhiều bạn trẻ vẫn đến những cửa tiệm để tìm truyện tranh cũ, sách văn học, sách kỹ năng đã ngừng in, sách ngoại văn giá mềm hoặc đơn giản hơn là tìm một không gian khác đi với nhịp sống màn hình. Với người trẻ, sách cũ vẫn có sức hút rõ rệt. Thứ nhất, giá cả nhiều cuốn sách khá mềm. Thứ hai, khả năng tìm được những cuốn sách đã vắng bóng khỏi thị trường cao. Thứ ba, họ thích cảm giác khám phá, tức là niềm vui của những phát hiện ngẫu nhiên, tình cờ về một cuốn sách nào đó, điều mà những trang bán sách online với những tên sách được gợi ý bằng thuật toán vẫn chưa thể thay thế được.

Tiệm sách cũ "giữ hồn đô thị"

Nếu chỉ coi những tiệm sách cũ như một loại hình kinh doanh nhỏ lẻ, chúng ta sẽ dễ bỏ qua giá trị của nó. Những tiệm sách ấy còn là kho lưu trữ của đời sống xuất bản, giáo dục và văn hóa đô thị. Ở đó tồn tại những cuốn sách giáo khoa qua nhiều chương trình, sách văn học qua nhiều lần tái bản, sách dịch qua nhiều thế hệ dịch giả, những tờ báo, tạp chí cũ phản ánh đời sống báo chí, văn nghệ một thời, những cuốn sách ngoại văn cũ thậm chí ngay cả trên Amazon cũng khó tìm thấy.

Nhiều thành phố trên thế giới giữ lại các khu sách cũ như một phần bản sắc văn hóa, không chỉ phục vụ cho những khách hàng mê sách, mà còn trở thành địa điểm du lịch. Hai bên bờ sông Seine, Paris của nước Pháp có các quầy sách cũ màu xanh bán sách cũ, tranh in, bưu thiếp, ấn phẩm cổ. Đây là một biểu tượng văn hóa Paris, thường được gọi là "hiệu sách ngoài trời" của thành phố. Con đường Charing Cross ở thủ đô London của vương quốc Anh nổi tiếng với các hiệu sách chuyên ngành, sách cũ, sách cổ và Cecil Court gần đó cũng là một con phố nhỏ gắn với sách cổ, bản in, bản đồ, tư liệu sưu tầm. Một trong những khu sách cũ lớn nhất thế giới là Jinbocho ở thủ đô Tokyo của Nhật Bản, có khoảng 130 tiệm sách cũ, từ sách cổ, sách học thuật, truyện tranh manga đến bản đồ, tranh in, tạp chí cũ. Khu này phát triển từ cuối thế kỷ 19, gắn với các đại học và nhà xuất bản. Đường College được gọi là Boi Para, tức "xóm sách" ở thành phố Kolkata của Ấn Độ là một trong những chợ sách lớn nhất Châu Á, rất mạnh về sách giáo khoa, sách đại học, sách cũ, sách học thuật. Ở những nơi ấy, sách cũ không chỉ được mua bán như hàng hóa đã qua sử dụng, mà trở thành một phần cảnh quan văn hóa, góp phần lưu giữ "hồn đô thị".

TP HCM cũng có thể xem những con đường, tiệm sách cũ không chỉ là điểm mua bán mà còn là địa chỉ văn hóa, có thể đưa vào bản đồ du lịch hay tổ chức ngày hội sách cũ định kỳ, tạo không gian giao lưu giữa người bán sách, nhà sưu tầm, nhà nghiên cứu và bạn đọc mọi thế hệ. Thành phố cũng có thể khuyến khích mô hình số hóa dữ liệu sách cũ giống như phần mềm trong thư viện, khi các tiệm cùng xây dựng kho tra cứu chung, cập nhật danh mục, phân loại sách hiếm, sách trước 1975, sách thiếu nhi, sách ngoại văn, tạp chí. Điều này giúp người mua tìm sách dễ hơn, đồng thời nâng giá trị nghề bán sách cũ từ kinh nghiệm cá nhân thành tri thức cộng đồng.

Hà Thanh Vân